Chuyển đổi số văn hóa: Biến di sản thành nguồn lực phát triển bền vững

Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa không đơn thuần là số hóa dữ liệu, mà là chiến lược “đánh thức” các giá trị di sản để biến chúng thành nguồn lực nội sinh thúc đẩy phát triển bền vững.

Việc Chính phủ phê duyệt Quyết định 611 về Đề án “Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045” đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong tư duy quản lý. Chúng ta đang chuyển dịch từ trạng thái bảo tồn thụ động — tức là chỉ lưu giữ để không bị mất đi — sang phát huy chủ động, nơi di sản trở thành một thực thể sống, đóng góp trực tiếp vào sự tăng trưởng kinh tế và xã hội.

Từ số hóa đơn thuần đến xây dựng hệ sinh thái văn hóa số

Trước đây, nhiều đơn vị hiểu chuyển đổi số một cách máy móc: chỉ là chụp ảnh hiện vật, quay phim tư liệu hoặc lập một trang web giới thiệu. Tuy nhiên, tầm nhìn mới yêu cầu một hệ sinh thái văn hóa số quốc gia toàn diện. Ở đó, dữ liệu không nằm im trong ổ cứng mà trở thành tài nguyên cốt lõi, có khả năng kết nối và tạo ra giá trị gia tăng.

Hãy nhìn vào những con số mục tiêu đến năm 2030: 100% lĩnh vực văn hóa có nền tảng số dùng chung và 80% di sản có mã định danh. Điều này có nghĩa là mỗi hiện vật, mỗi làn điệu dân ca sẽ có một “căn cước số” riêng, cho phép truy xuất nguồn gốc, quản lý khoa học và dễ dàng tích hợp vào các sản phẩm công nghiệp sáng tạo như game, phim ảnh hay thực tế ảo (VR/AR).

Khi rào cản về không gian và thời gian bị xóa bỏ, một nghi lễ tín ngưỡng tại vùng sâu vùng xa có thể tiếp cận hàng triệu người trẻ thông qua các nền tảng số. Việc “diễn giải lại” di sản bằng ngôn ngữ của Gen Z và Alpha không làm mất đi giá trị gốc, mà trái lại, tạo ra sức sống mới, giúp văn hóa truyền thống không bị đào thải trước làn sóng toàn cầu hóa.

Chiến lược “đánh thức” di sản: Khi văn hóa tạo ra giá trị kinh tế

Nếu công nghệ là công cụ, thì tư duy “đánh thức” chính là chìa khóa. Theo tinh thần Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị, di sản không còn là những “di tích tĩnh” mà phải trở thành nguồn lực nội sinh, tạo nên sức mạnh mềm cho quốc gia. Thực tế cho thấy, khi di sản được vận hành theo tư duy kinh tế, nó sẽ tạo ra sinh kế bền vững cho cộng đồng.

Điển hình tại phường Nông Trang (Phú Thọ), việc phục dựng hát Xoan và các trò chơi dân gian không chỉ để trình diễn, mà được tích hợp vào không gian sinh thái du lịch. Kết quả là di tích trở thành điểm đến hấp dẫn, tạo ra việc làm và thu nhập cho người dân bản địa. Tương tự, tại Thanh Hóa, di tích Bà Triệu đã ứng dụng trình chiếu 3D và không gian tương tác, biến một buổi tham quan lịch sử khô khan thành một trải nghiệm đa giác quan đầy lôi cuốn.

Điểm mấu chốt ở đây là mô hình lấy cộng đồng làm trung tâm. Khi người dân địa phương vừa là người giữ lửa, vừa là người thụ hưởng kinh tế từ di sản, họ sẽ có động lực tự thân để bảo tồn và phát triển văn hóa một cách tự nguyện và bền vững nhất.

Hướng tới mô hình “Kinh tế di sản” bền vững

Để chuyển đổi số thực sự tạo ra đột phá, chúng ta cần một chiến lược đồng bộ thay vì những mảnh ghép rời rạc. Chuyển đổi số không thể đứng một mình mà phải gắn liền với ba trụ cột: Chính sách linh hoạt - Hạ tầng hiện đại - Liên kết đa ngành.

• Liên kết Văn hóa - Du lịch: Tạo ra các tour du lịch thông minh, nơi du khách có thể tương tác với di sản qua smartphone.
• Liên kết Văn hóa - Giáo dục: Đưa di sản số vào học đường để bồi dưỡng lòng tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ một cách tự nhiên.
• Xã hội hóa đầu tư: Khuyến khích các doanh nghiệp công nghệ tham gia xây dựng nội dung số cho di sản.

Khi những mắt xích này được kết nối, chúng ta sẽ hình thành nên một “nền kinh tế di sản” — nơi giá trị tinh thần được chuyển hóa thành giá trị vật chất mà không làm tổn hại đến tính nguyên bản của văn hóa.

Lời kết từ chuyên gia

Di sản không phải là gánh nặng của quá khứ cần được “gánh vác”, mà là tài sản của tương lai cần được “đầu tư”. Trong kỷ nguyên AI và dữ liệu lớn, việc đánh thức di sản bằng công nghệ chính là cách ngắn nhất để văn hóa Việt Nam khẳng định vị thế trên trường quốc tế. Di sản chỉ thực sự sống khi nó vận động, tương tác và mang lại giá trị cho con người hiện tại.

Theo bạn, công nghệ nào (AI, VR, hay Blockchain) sẽ là “cú hích” lớn nhất để giới trẻ quan tâm hơn đến di sản truyền thống? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn ở phần bình luận dưới đây!