Làng hay Thôn: Khi Bản Sắc Văn Hóa Vượt Lên Trên Những Con Dấu Hành Chính

Việc chuẩn hóa tên gọi đơn vị cư dân thành “thôn” trong quản lý hành chính thường gây tranh cãi, nhưng thực chất văn hóa làng xã Việt Nam luôn tồn tại bền bỉ trong tâm thức cộng đồng.

Trong vận hành bộ máy nhà nước, việc thống nhất thuật ngữ là một yêu cầu kỹ thuật tất yếu. Để đảm bảo tính minh bạch, hiệu quả trong thống kê, quy hoạch và pháp lý, những khái niệm như thôn, tổ dân phố hay khu phố trở thành ngôn ngữ chung của quản trị. Tuy nhiên, nếu chúng ta nhầm lẫn giữa “công cụ quản lý” và “bản sắc văn hóa”, ta sẽ dễ rơi vào cái nhìn phiến diện và lo âu thái quá.

Sự phân tách giữa lớp vỏ quản trị và cốt lõi văn hóa

Hành chính chỉ quản trị phần “bề mặt”, còn văn hóa mới là “linh hồn” của một cộng đồng. Hãy nhìn vào trường hợp của Làng cổ Đường Lâm (Sơn Tây). Dù trên bản đồ hành chính, nơi đây được chia thành các thôn Đông Sàng, Mông Phụ, Cam Thịnh… nhưng trong tâm thức của hàng triệu du khách và người dân, đó mãi mãi là một “làng cổ”. Không ai đến Đường Lâm để tham quan một “thôn”, mà họ tìm về một không gian làng Việt với cổng làng, giếng nước, tường đá ong và những nếp nhà gỗ nhuốm màu thời gian.

Sức sống của một vùng đất không nằm ở tấm biển tên treo đầu ngõ, mà nằm ở ký ức tập thể. Chẳng hạn như Làng Khổng Tào với bề dày gần 700 năm lịch sử. Có thời điểm, trên giấy tờ nơi đây được gọi là “Thôn 9”, nhưng trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, cái tên “Làng Khổng” chưa bao giờ biến mất. Từ cụ già đến trẻ nhỏ, họ tự nhận mình là “người làng” với một niềm tự hào tự thân.

Đây chính là năng lực thích ứng đặc trưng của người Việt: vừa chấp hành, vừa gìn giữ. Chúng ta chấp nhận danh xưng “thôn” để thuận tiện cho thủ tục giấy tờ, nhưng vẫn nuôi dưỡng chữ “làng” trong đời sống tinh thần. Hai dòng chảy này không triệt tiêu nhau mà tồn tại song song, bổ trợ cho nhau.

Khi danh xưng không thể định nghĩa bản sắc

Nỗi lo về sự “cào bằng” văn hóa khi dùng chung một thuật ngữ thực chất là sự nhầm lẫn giữa hình thức và nội dung. Bản chất của một cộng đồng không thay đổi chỉ vì một cái tên. Một “bản” của người Thái hay một “buôn” của người Ê-đê, dù trên văn bản ghi là “thôn”, thì cấu trúc nhà sàn, tiếng cồng chiêng và luật tục cộng đồng vẫn là thứ định danh chính xác nhất về họ.

Có những địa danh đã vượt xa phạm vi hành chính để trở thành biểu tượng văn hóa quốc gia như Làng Sen, Làng Vòng, Làng lụa Vạn Phúc hay Làng gốm Bát Tràng. Không một nghị định nào có thể buộc người nghệ sĩ xóa chữ “làng” trong thơ ca, hay buộc người dân quên đi “cốm làng Vòng”. Đó là ngôn ngữ của cảm xúc và ký ức, thứ mà không con dấu hành chính nào có thể đóng đè lên được.

Văn hóa Việt Nam giống như một khu vườn đa sắc. Việc gọi chung tất cả là “vườn” không làm mất đi hương sắc riêng của từng loài hoa. Tương tự, việc gọi là “thôn” không thể xóa nhòa cốt cách của miền núi với thổ cẩm, đồng bằng với lũy tre hay Nam Bộ với sông nước mái lá. Sự đa dạng này được bảo tồn bằng lối sống, cách ứng xử và sự kế thừa, chứ không phải bằng một danh từ.

Nguy cơ thực sự: Sự bào mòn từ bên trong

Thay vì lo lắng về tên gọi “làng” hay “thôn”, chúng ta nên nhìn thẳng vào những nguy cơ hiện hữu đang trực tiếp tàn phá bản sắc. Đó là khi cổng làng bị phá bỏ để mở rộng đường, giếng nước bị lấp đi, lễ hội bị thương mại hóa rẻ rúng, và những mối liên kết xóm giềng ngày càng lỏng lẻo.

Bản sắc nằm trong tim, không nằm trong sổ hộ tịch. Lịch sử Việt Nam đã trải qua vô số lần thay đổi đơn vị hành chính từ thời phong kiến đến hiện đại, nhưng “làng” theo nghĩa văn hóa vẫn tồn tại xuyên suốt. Tại Quế Sơn (Quảng Nam), người dân vẫn tự hào gọi là “làng Hương Quế” dù biển hiệu ghi là “thôn”. Điều này minh chứng rằng văn hóa luôn đứng trên hành chính một bậc.

Mối đe dọa lớn nhất chính là sự thay đổi trong lối sống: khi nhà bê tông thay thế mái ngói, khi người trẻ rời quê hương và xa rời truyền thống, khi sự cá nhân hóa cực đoan thay thế cho tình làng nghĩa xóm. Đó mới là lúc “làng” thực sự biến mất.

Lời kết: Giữ “chất làng” trong dòng chảy hiện đại

Chúng ta không nên biến một vấn đề kỹ thuật hành chính thành nỗi lo văn hóa quá mức. Hãy để hành chính thực hiện vai trò đảm bảo trật tự và minh bạch, còn văn hóa hãy để nó phát triển tự nhiên trong ký ức và tình cảm.

Cái gì thuộc về truyền thống cốt lõi sẽ không dễ dàng mất đi. Nó có thể im lặng, có thể thay hình đổi dạng nhưng sẽ luôn giữ được linh hồn chừng nào con người còn biết mình đến từ đâu. Điều quan trọng nhất không phải là tên gọi trên giấy tờ, mà là việc chúng ta có còn giữ được “chất làng” — sự gắn kết, lòng trắc ẩn và niềm tự hào nguồn cội — trong chính tâm hồn mình hay không.

Theo bạn, điều gì mới là yếu tố then chốt để giữ gìn bản sắc làng quê trong thời đại đô thị hóa hiện nay? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn cùng chúng tôi.